AD EDUXIAN JOURNAL

(A QUARTERLY MULTIDISCIPLINARY BLIND PEER REVIEWED & REFEREED ONLINE INTERNATIONAL JOURNAL)
YEAR: 2024 E- ISSN:3048-7951

पाठ्यचर्या की कठोरता और मूल्यांकन की असंगतता का समालोचनात्मक अध्ययन

Acceptance: 04/02/2026

Published: 26/03/2026

Abstract

वर्तमान शैक्षिक परिदृश्य में पाठ्यचर्या की कठोरता और मूल्यांकन की असंगतता ऐसी दो प्रमुख समस्याएँ हैं जो शिक्षण-अधिगम प्रक्रिया की गुणवत्ता को गहराई से प्रभावित करती हैं। पाठ्यचर्या की कठोरता से आशय उस संरचनात्मक जड़ता से है जो शिक्षकों की सृजनात्मक स्वतंत्रता और विद्यार्थियों की विविध अधिगम आवश्यकताओं को सीमित करती है। वहीं मूल्यांकन की असंगतता उस स्थिति को दर्शाती है जब शिक्षण के उद्देश्य और मूल्यांकन की विधियाँ एक-दूसरे से मेल नहीं खाती। यह शोध-पत्र इन दोनों अवधारणाओं को स्पष्ट करते हुए पाठ्यचर्या सिद्धांत और मूल्यांकन सिद्धांत के दृष्टिकोणों का तुलनात्मक विश्लेषण प्रस्तुत करता है। अध्ययन का उद्देश्य यह समझना है कि कैसे संस्थागत दबाव, नीतिगत प्रावधान और जवाबदेही तंत्र मिलकर इस असंगतता को जन्म देते हैं। इस पत्र में एक त्रिस्तरीय रूपरेखा प्रस्तुत की गई है—(1) डिज़ाइन स्तर (2) कार्यान्वयन स्तर और (3) जवाबदेही स्तर—जो यह दर्शाती है कि पाठ्यचर्या और मूल्यांकन के बीच असंतुलन किस प्रकार उत्पन्न और स्थायी होता है। यह रूपरेखा शिक्षकों की भूमिका, नीति-निर्माताओं की जिम्मेदारी, तथा शैक्षिक सुधार की दिशा में सामंजस्यपूर्ण दृष्टिकोण की आवश्यकता पर बल देती है। अंततः यह शोध-पत्र यह तर्क रखता है कि यदि शिक्षा को वास्तव में समग्र और प्रासंगिक बनाना है, तो पाठ्यचर्या एवं मूल्यांकन की रूपरेखा को परस्पर सह-निर्माण (co-design) के रूप में पुनर्विचार करना अनिवार्य है।

Keynote: पाठ्यचर्या की कठोरता, मूल्यांकन असंगति, सह-निर्माण, त्रिस्तरीय रूपरेखा, समग्र अधिगम, शिक्षक की भूमिका, नीति-निर्माण, शिक्षा सुधार

Author Name:

भारती, अंजना; इन्द्राणी, डॉ. बीना

Pages:

406-413

DOI Number:

10.5281/zenodo.18228182

Reference

बिग्स, जे. (2003). टीचिंग फॉर क्वालिटी लर्निंग एट यूनिवर्सिटी. ओपन यूनिवर्सिटी प्रेस। https://www.mheducation.co.uk/teaching-for-quality-learning-at-university-9780335211694
ब्लैक, पी., एवं विलियम, डी. (2018). इनसाइड द ब्लैक बॉक्स: असेसमेंट फॉर लर्निंग इन द क्लासरूम. फाई डेल्टा कप्पन। https://kappanonline.org/black-wiliam-assessment-learning/
डार्लिंग-हैमंड, एल., एवं एडमसन, एफ. (2014). बियॉन्ड द बबल टेस्ट: हाउ परफॉर्मेंस असेसमेंट्स सपोर्ट 21st सेंचुरी लर्निंग. जोसी-बैस। https://www.wiley.com/en-us/Beyond+the+Bubble+Test-p-9781118456189
डेवी, जे. (1938). एक्सपीरियंस एंड एजुकेशन. मैकमिलन।
https://archive.org/details/experienceeducat00dewe
फुलन, एम. (2007). द न्यू मीनिंग ऑफ एजुकेशनल चेंज. टीचर्स कॉलेज प्रेस। https://www.tcpress.com/the-new-meaning-of-educational-change-9780807742613
गस्की, टी. आर. (2003). हाउ क्लासरूम असेसमेंट्स इम्प्रूव लर्निंग. एजुकेशनल लीडरशिप, 60(5), 6–11। https://www.ascd.org/el/articles/how-classroom-assessment-improves-learning
केली, ए. वी. (2009). द करिकुलम: थ्योरी एंड प्रैक्टिस. सेज पब्लिकेशन्स। https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/the-curriculum/book232844
ऑर्नस्टीन, ए. सी., एवं हंकिंस, एफ. पी. (2018). करिकुलम: फाउंडेशन्स, प्रिंसिपल्स एंड इश्यूज. पियरसन। https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/curriculum-foundations-principles-and-issues/P200000003273
पॉज़्नर, जी. जे. (2004). एनालाइजिंग द करिकुलम. मैकग्रा-हिल।
https://www.mheducation.com/highered/product/analyzing-curriculum-posner/M9780072825284.html
शेपर्ड, एल. ए. (2000). द रोल ऑफ असेसमेंट इन अ लर्निंग कल्चर. एजुकेशनल रिसर्चर, 29(7), 4–14। https://journals.sagepub.com/doi/10.3102/0013189X029007004
शुलमैन, एल. एस. (1987). नॉलेज एंड टीचिंग: फाउंडेशन्स ऑफ द न्यू रिफॉर्म. हार्वर्ड एजुकेशनल रिव्यू, 57(1), 1–22। https://doi.org/10.17763/haer.57.1.j463w79r56455411
शुविर्थ, एल. डब्ल्यू., एवं वैन डेर व्ल्यूटन, सी. पी. (2011). प्रोग्रामेटिक असेसमेंट: फ्रॉम असेसमेंट ऑफ लर्निंग टू असेसमेंट फॉर लर्निंग. मेडिकल टीचर, 33(6), 478–485। https://doi.org/10.3109/0142159X.2011.565828
टायलर, आर. डब्ल्यू. (2013). बेसिक प्रिंसिपल्स ऑफ करिकुलम एंड इंस्ट्रक्शन. यूनिवर्सिटी ऑफ शिकागो प्रेस https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/B/bo3682830.html

Writer Name

भारती, अंजना; इन्द्राणी, डॉ. बीना

Pages

406-413

DOI Numbers

10.5281/zenodo.18228182

Our Social Networks

AD EDUXIAN Publication is dedicated to advancing educational research and providing innovative learning solutions. We offer a wide range of services including publishing, editing, design, and marketing to support authors and researchers in their academic and professional endeavors.

Never miss any important news. Subscribe to our newsletter.